دانشگاه آزاد اسلامی واحد بندرعباس
حوزه معاونت پژوهشی
تعهدنامه اصالت رساله پایاننامه
اینجانب ایمان سمالی دانشآموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته رشته حقوق عمومی که در تاریخ …/…/93 از پایاننامه خود تحت عنوان: بررسی تطبیقی جایگاه حقوقی احزاب در ایران ، مصرو عراق کسب نمره ….. و درجه دفاع نمودهام، بدینوسیله متعهد میشوم:
1) این پایاننامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایاننامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نمودهام، مطابق ضوابط و رویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کردهام.
2) این پایاننامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (همسطح، پایینتر یا بالاتر) در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهرهبرداری اعم از چاپ کتاب، ثبت، اختراع و… از این پایاننامه را داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4) چنانچه در هر مقطعی و زمانی بر خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را میپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلیام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی
ایمان سمالی
تاریخ و امضاء

تقدیم به:

فهرست بندی مطالب
عنوان صفحه

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل اول: کلیات تحقیق
تقدیم به:‌ه
1-1-مقدمه……………………………2
1-2- بیان مسئله…………………………………………………………………………………………………………………………………14
1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق4
1-4- اهداف تحقیق4
1-4-1- هدف اصلی4
1-4-2- اهداف فرعی تحقیق4
1-5- سوالات تحقیق4
1-5-1- سوال اصلی4
1-5-2- سوالات فرعی4
1-6- فرضیه‏های تحقیق:5
1-6-1- فرضیه اصلی تحقیق5
1-6-2- فرضیات فرعی تحقیق5
1-7- تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنی5
فصل دوم:مبانی اخلاقی، دینی و فرهنگی احزاب ایران، مصر و عراق
2-1- مبانی نظری احزاب8
2-1-1- احزاب8
2-1-2 مفهوم احزاب………………………………………………………………………………………………………………………….19
2-1-3- مفهوم حزب در اسلام10
2-1-4- تعریف حزب از دیدگاه امام خمینی و شخصیتهای اسلامی11
2-1-5- مفهوم حزب در فرهنگ و ادبیات اسلامی ایران11
2-1-6- مفهوم حزب از منظر ساختارگرایان و کارکرد گرایان12
2-2- منشأ پیدایش احزاب12
2-3- جناح بندی سیاسی در ایران14
2-3-1- جناح بندی سیاسی در ایران از دهه 1360 تا دوم خرداد 137614
2-3-2- جناح بندی سیاسی در ایران از دهه 1360 تا دوم خرداد 137617
2-4- تاریخ پیدایش گروهها و احزاب19
2-4-1- احزاب در نهضت مشروطه19
2-4-2- احزاب پس از پیروزی مشروطه20
2-4-3- حزب سوسیال دموکرات21
2-4-4- حزب دموکرات22
2-4-5- حزب اجتماعیون ـ اعتدالیون22
2-4-6- حزب اتفاق و ترقی22
2-4-7- حزب ترقی خواهان لیبرال22
2-4-8- هیئت علمیه23
2-5- احزاب پس از رضاشاه تا آغاز نهضت امام خمینی (ره)23
2-5-1- احزاب پس از آغاز نهضت امام خمینی (1341)23
2-5-2-گروههای وابسته به رجال سیاسی26
2-5-3-گروههای ملی گرا27
2-6- احزاب پس از آغاز نهضت امام خمینی (1341)30
2-7- احزاب دولتی و نقش آنها در تاریخ معاصر ایران30
2-8- فهرست حزب های سیاسی ایران33
2- 9- سابقه تاریخی شکل گیری احزاب در ایران37
بخش دوم: مبانی احزاب در مصر38
بخش سوم: مبانی احزاب در عراق38
2-10- تحقیقات انجام شده مرتبط با تحقیق:40
فصل سوم: شرایط تشکیل احزاب در ایران، مصر و عراق
3-1- شرایط تشکیل احزاب43
3-2-3- سیستم سه حزبی44
3-3- جایگاه احزاب سیاسی در ایران44
3-4- کشور مصر51
3-4-3-1- احزاب مصر:54
3-4-5-فراینددموکراتیک مصر و نقش اسلامگراها در دولت محمد مرسی58
فصل چهارم: نقش حقوقی و قضایی احزاب بر قوای حاکمه
4-1- نقش احزاب بر عملکرد قوای حاکمه…………………………………………………………………………………………71
4-2- نقش احزاب در انتخابات…………………………………………………………………………………………………………78
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1-2- مبانی شکل گیری احزاب83
5-1-3- اهمیت شکل گیری احزاب85
5-2- احزاب در کشور ایران86
5-3 مقایسه قوانین احزاب مصر و عراق…………………………………………………………………………………………………100
5-4- جمع بندی…………………………………………………………………………………………………………………………….102.
5-5- پیشنهادات تحقیق92
5-6- محدودیت های تحقیق92
منابع93

چکیده
هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تطبیقی جایگاه حقوقی احزاب در ایران ، مصرو عراق می باشد. این پژوهش در یک طرح توصیفی- تحلیلی با استفاده از مطالعه اسناد و مکتوبات به صورت کتابخانه ای انجام شده است.
حزب یک نهاد سیاسی مدرن است و به گروه یا مجموعه ای سازمان یافته از افراد اطلاق می شود که دارای اهداف و تفکرات مشترکی بوده و برای تحقق آنها می کوشند. از اهداف مهم احزاب می توان به: داشتن نقش در برگذاری صحیح انتخابات، بسط و تعمیق مردم سالاری، میانجی بودن بین مردم و نظام های سیاسی و بالاخره کارکرد اصلی حزب انتقال خواسته ها و مطالبات مردمی به مراکز تصمیم سازی اشاره کرد. امروزه تمام انواع نظام های سیاسی وکشورها خود را نیازمند حزب می دانند. در بسیاری از این کشورها احزاب جایگاه واقعی خود را پیدا کرده است و توانسته اند رسالت اصلی خود را به عنوان میانجی و هیات واسط حکومت و جامعه به نحو احسن به انجام برسانند. اما کمتر کشوری را در جهان اسلام می توان یافت که به اندازه ایران دارای تنوع احزاب و گروه های سیاسی باشد. البته بسیاری از این احزاب از دایره موسسان حزب فراتر نرفته و عملا نتوانسته اند در سازماندهی و مشارکت مردم عملکرد قابل قبولی از خود به نمایش بگذارند. از این رو فرایند تکوین نظام حزبی در ایران در مرحله گسترش قرار دارد و هنوز به مرحله نهادمندی پا نگذاشته است. در مورد کشورهای مصر و عراق نیز می توان احزاب در معنی واقعی خود نتوانستند وظایفشان را انجام دهند و به اهداف تعیین شده خود دست یابند، و هنوز تا رسیدن به جایگاه واقعی و فاصله گرفتن از دست یابی به منافع رهبران آنها و قدرت گرایی فاصله زیادی دارا هستند.
کلید واژه‌ها: حزب، مردم‌سالاری ، آزادی های عمومی، ایران، مصر، عراق

1-1- مقدمه
احزاب در واقع از ابتکارهای نظام های سیاسی مدرن هستند. امروزه همه نظام های سیاسی، خود را نیازمند احزاب می دانند؛ زیرا عمده ترین نهاد برای برخورد با تضادهای موجود در این جوامع به حساب می آیند. به عبارت دیگر احزاب سیاسی می توانند با دو کارکرد مهم در خدمت نظام سیاسی باشند: 1. به تضادهای موجود در جامعه مشروعیت بخشند و جایگاه آن ها را در مناقشه عمومی مشخص کنند؛ 2. می توانند از طریق کاهش تضادها و دفع آن ها به ثبات نظام سیاسی کمک کنند.
لاپالامبارا و واینر1 در کتاب احزاب سیاسی و توسعه سیاسی معتقدند که هر حزب باید چهار رکن را در بر گیرد: 1. حزب باید دارای سازمان های مرکزی و رهبری کننده و پایدار باشد؛ یعنی دوره زندگی حزب از عمر رهبران حزب درازتر باشد؛ 2. حزب باید دارای سازمان های محلی پایدار و با سازمان های مرکزی حزب، پیوند همیشگی و گوناگون داشته باشد؛ 3. حزب به تنهایی و یا به یاری دیگر حزب ها و گروه های سیاسی باید مصمم باشد که قدرت سیاسی حاکم در کشور را در دست گیرد؛ 4. حزب باید از پشتیبانی توده مردم برخوردار باشد.2
در کل در مورد پیدائی و گسترش احزاب سیاسی سه دیدگاه وجود دارد: 1. دیدگاه انتخاباتی، طبق این دیدگاه شکل گیری احزابرا با شکل گیری پارلمان و فعالیت های پارلمانی همزمان می داند.2. دیدگاه تضاد طبقاتی، نگرش تضاد طبقاتی در مورد پیدائی حزب، نخستین بار از طرف مارکس3 و انگلس4 در مانیفست حزب کمونیست عنوان شد. به نظر آنها تضادهای طبقاتی میان دو طبقه بورژوازی و پرولتاریا باعث ایجاد اتحادیه های کارگری، تشکیلات سیاسی و در نهایت احزاب سیاسی شده است. 3. دیدگاه نوسازی، برخی از پیوهشگران پیدائی احزاب سیاسی را با فرایند توسعه و نوسازی پیوند می دهند، توسعه از دیدگاه آن ها رشد در زمینه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی است که مظاهر آن عبارتند از: تقسیم و تخصیصکار، روابط اجتماعی، شهرنشینی، پیدایش هویت ملی و از بین رفتن مبانی سنتی اقتدار می باشد.5
اما شکل گیری و نوع فعالیت هایی که در حزب انجام می شود در هر کشور متفاوت می باشد، در ایران طبق قانون اساسی تمام لوازم نظام سیاسی فعال و کارآمد را در تمامی ابعاد پیش بین شده است و به حزب نیز به عنوان یکی از مهم ترین لوازم نظام های سیاسی دنیا با رویکردی مثبت توجه نموده است. 6 در کشورهای دیگری نیز مانند عراق و مصر حزب به نیز دارای اهمیت می باشد بنابراین در این پژوهش هدف اصلی بررسی تطبیقی احزاب در ایران، مصر و عراق می باشد.

1-2- بیان مسئله
احزاب و گروههای سیاسی به عنوان شکل خاصی از سازماندهی نیروهای سیاسی جامعه هستند که هدف از تشکیل آنها کسب قدرت و برنامه ریزی جهت حفظ آن و یا نظارت بر دولت و قوای حاکم اعم از مجریه و مقننه است. به علاوه آنکه لازمهی نظامهای پارلمانی کارآمد، وجود احزاب نهادمند و موثر است. این احزاب بر کارکرد دولت و سایر قوای حاکمه در قالبهای حزبی نظارت میکنند و به همین جهت نسبت به نظامهای ریاستی مقبولتر و مطلوبتر عمل میکنند. به همین جهت در کشورهایی که دارای نظام حزبی با سابقه و باثباتی هستند احزاب سیاسی به عنوان حلقه پیوند میان حق تعیین سرنوشت و نهادهای تصمیم گیرنده سیاسی عمل مینمایند. در مقابل در برخی از کشورها احزاب سیاسی بازتاب و تقلیدی ناقص از احزاب کشورهای دیگر بوده و معمولاً از تأثیر گذاری لازم و منطبق بر مقتضیات اجتماعی و فرهنگی برخوردار نیستند. در اینجا این احزاب نمیتوانند پشتوانهی واقعی مردمی داشته و از توان آنها در جهت استمرار اثربخش و واقعی حزب بهره بگیرند. در این تحقیق سعی بر آن شده است که به بررسی نقش و جایگاه احزاب سیاسی کشورمان و مطالعه تطبیقی آن با کشور مصر و عراق به عنوان کشور اسلامی و دارای سابقهی سیاسی در منطقهی خاورمیانه بپردازد که به دلیل تنوع قومی، مذهبی، سیاسی و در میان مردم هرسه کشور احزابی با سلایق و رویکرد متفاوت فعالیت مینمایند. هر سه این کشورها در گذشتهی خود، نظام استعماری و استبدادی متعددی را تجربه کردهاند و هر سه شامل اکثریت شهروندان دین باور، جدی و موثر در کارکردهای اجتماعی دولت (تنظیمی) برخوردار هستند. لذا بررسی مسئله با در نظر داشتن سؤالات که:
– مبانی تشکیل احزاب در ایران و مصر و عراق مبتنی بر ارزشهای تقنینی و تشریعی چیست؟
– احزاب جهت تشکیل و فعالیت در هر یک از این کشورها چه شرایطی را باید رعایت نمایند؟
– احزاب عملأ چه نقش حقوقیای را توانسته اند در هنجار سازی و ساختارها بازی کنند؟

1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق
این تحقیق با تشریح نظام سیاسی و قانون حاکم بر احزاب در کشور و معرفی احزاب موجود و مطالعه تطبیقی آن با کشور مصرو عراق به عنوان دو کشور اسلامی و استراتژیک این امکان را فراهم می آورد تا با شناخت بهتر وضعیت احزاب ، نقش و جایگاه آن در نظام سیاسی کشور نسبت به رفع نواقص و ایرادات احتمالی موجود و کارآمد سازی آن اقدام نمود ،لذا نتایج آن بصورتی که گرد آوری شده است می تواند برای منابع دانشگاهی و پژوهشی و همچنین احزاب و فعالان سیاسی مورد بهره برداری قرار گیرد.

1-4- اهداف تحقیق
1-4-1- هدف اصلی
بررسی تطبیقی جایگاه حقوقی احزاب در ایران ، مصرو عراق

1-4-2- اهداف فرعی تحقیق
شناخت بهتر احزاب سیاسی فعال در کشور های اسلامی و مبنای قانونی و شرعی تشکیل این احزاب در حاکمیت اسلامی در پرتو مطالعه تطبیقی با کشور های مورد نظر جهت تقویت جایگاه احزاب و انسجام بیشتر ساختار سیاسی در کشور.

1-5- سوالات تحقیق
1-5-1- سوال اصلی
– مبانی تشکیل احزاب در ایران ، مصرو عراق چیست؟
– سازوکار فعالیت احزاب در ایران، مصر و عراق چگونه است؟
1-5-2- سوالات فرعی
– مبانی اخلاقی، دینی و فرهنگی در ایران، مصرو عراق به چه میزان در ایجاد و حوزهی کارکردی احزاب موثر بودهاند؟
– الزامات و قواعد بین المللی حکمرانی خوب تا چه میزان در شکلگیری احزاب در در ایران، مصر و عراق موثر بوده است؟
– احزاب جهت تشکیل و فعالیت در هر یک از این کشورها چه شرایطی را باید رعایت کنند؟
– احزاب عملأ چه نقش حقوقی و نظارتی بر عملکرد قوای حاکمه بازی می کنند؟

1-6- فرضیه‏های تحقیق:
1-6-1- فرضیه اصلی تحقیق
بررسی تطبیقی جایگاه حقوقی احزاب در ایران، مصرو عراق

1-6-2- فرضیات فرعی تحقیق
– در ایران احزاب برای تشکیل نیازمند اخذ مجوز هستند ولی در عراق و مصر احزاب با رعایت مواد قانونی مربوط تشکیل و کارکرد آنها منوط به رعایت موازین قانونی است.

1-7- تعریف واژه‏ها و اصطلاحات فنی
– حزب:
به گروهی از مردم که دارای عقاید مشترک و تشکیلات منظم اند که برای به دست آوردن قدرت سیاسی از راههای قانونی مبارزه می کنند(عالم، 1375: 345).
– حکومت:
عبارت است از مجموعه نهادهای فرمانروا،وظایف و اختیارات هر کدام از آنها و روابطی که میان اندامهای حکومتی موجود است.7
-کشور ایران:
کشور ایران در قلب فلات مشهور ایران ودر حوزه غربی قاره پهناور آسیا در منطقه خاور میانه واقع است و جزء هجدهمین کشور بزرگ جهان محسوب می شود.
کشور مصر:
مصر کشوری است در شمال شرقی قاره آفریقا که جزءکهن ترین تمدنها به شمار می رود و بیست و هشتمین کشور بزرگ جهان محسوب می شود.
کشور عراق:
عراق کشوری در خاورمیانه و جنوب غربی آسیا است. پایتخت عراق شهر بغداد است. این کشور از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه‌است. عراق در منطقه جنوب خود، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد و دو رود مشهور دجله و فرات که منشأ تمدن‌های باستانی میان‌رودان (بین‌النهرین) می باشد.

هنجار:
ساختارهای معینی که بر اساس ارزشهای اجتماعی قرار دارند که با رعایت کردن آن جامعه انتظام پیدا می کند.

مشارکت سیاسی:
فعالیت داوطلبانه اعضای جامعه در شرکت مستقیم در سیاست گذاری عمومی و انتخاب کارگزاران است و در هر کشور مبتنی بر اوضاع سیاسی- اجتماعی آن کشور ها مختلف است.

2-1- مبانی نظری احزاب
2-1-1- احزاب
دگردیسی های اجتماعی در تبدیل جامعه ی طبیعی به جامعه مدنی نیازمند تحولات هنجاری و ساختاری متعددی است. از مهمترین تحولات در دوران گذار، وجود آمدن نهادهای مردمی متعددی هستند که برآمده از جایگاه شخصیت مستقل جامعه می باشد. این نهادهای اجتماعی به طور کاملا واضحی بر نیاز به سازمان صعه می گذارند. این سازمان ها متاثر از هر مکتب و قائده ای که باشند کار ویژه شان عملی ساختن اهداف و برنامه های مورد نظر است. دولت مهم ترین دست آورد این تحول است، زیرا مسئولیت سازمان دادن به بسیاری از امور اجتماعی را که هیچ یک از افراد جامعه و یا حتی اشخاص حقوقی نمی توانند آنها را انجام دهند، بر عهده دارد.
قطعا وجود دولت در جامعه مدنی و بویژه جامعه سیاسی اجتناب ناپذیر است و البته در این میان نهادهای اجتماعی دیگری هم شکل می گیرند که حاصل تعاملات اجتماعی در راه بری جامعه می باشد.
اینک چه قدرتی به عنوان قدرت عالیه استقرار یابد، در نفس وجود و ضرورت دولت تاثیر ندارد، ولی بدون هیچ درنگی در مورد نهادهای اجتماعی غیر دولتی جایگاه و مکتب دولت نقش بنیادین را بازی می کند. نهادهای اجتماعی پاسخگوی نیاز جامعه به حضور اجتماعی برای مشارکت مردم در عرصه های گوناگون هستند. به عبارت دیگر فارغ از اینکه ما تا چه حد به آموزه های شورا در قالب اندیشه اسلامی یا جامعه مدنی در قالب لیبرال دموکراسی تجه داشته باشیم، مشارکت مردمی برای استقرار، دوام و پیشرفت یک جامعه در عصر کنونی یک ضرورت اجتناب ناپذیر است.
احزاب و سازمان های مردم نهاد حاصل همین توجه سازمان یافته اجتماعی به امور عمومی جامعه ی ملی، منطقه ای و حتی بین المللی هستند. اینکه یک آرمان چگونه انسجام لازم را برای اجرایی شدن پیدا کند و یک نهاد از آن آرمان مورد نظر در حوزه های خرد و کلان حمایت کند و به این وسیله ابزار تضمینی و تامینی لازم را برای آن آرمان از نظر تا عمل فراهم سازد، از مبانی ساخت این مشارکت های اجتماعی در قالب های مذکور می باشد.

2-1-2-مفهوم احزاب
حزب در اصطلاح با داشتن شخصیت حقوقی مستقل به سازمان سیاسی ای اطلاق می شود که از ” همفکران وطرفداران یک آرمان تشکیل شده است و با داشتن یک تشکیلاتت منظم، برنامه های سیاسی کوتاه مدت و دراز مدت برای نیل به آرمانشان از دیگر اشکل سازمانی مانند جبهه و گروه سیاسی مشخص می شود، و معمولا برای گرفتن قدرت دولتی و یا شرکت در آن مبارزه می کند8″. با وجود این از یک سو احزاب صرفا جهت گیری سیاسی ندارند و در هر حوزه ای به فراخور اندیشه ی مطلوب خود، مانند اقتصاد، حقوق، اخلاق و فرهنگ هم وارد می شوند و از سوی دیگر اگر چه محور فعالیت های احزاب با دیگر سازمان های مردم نهاد از حیث گرایش احزاب به قدرت جدا می شود، ولی اینکه قدرت تنها در دولت خلاصه می شود تلقی صحیحی به نظر نمی آید. زیرا قلمرو قدرت می تواند در عرصه های دیگری همچون امور عمومی غیردولتی و یا حتی نهادهای منطقه ای و بین المللی قابل توجه و در مواردی بسیار بیشتر از قدرت دولتی باشد. براین اساس حزب به ” شخصیت حقوقی مستقلی در حوطه ی قدرت اجتماعی گفته می شود که متشکل از طیف همفکرانو طرفداران یک آرمان مشترک در قالب یک سازمان منظم و با برنامه ی مشخص می باشد.9
احزاب به شکل نوین همزمان با استقرار نظام های انتخاباتی، خصوصا پارلمان ها از قرن نوزدهم شکل گرفتند. این احزاب در آغاز به شکل کمیته های انتخاباتی ظاهر شدند تا هم حمایت یک طیف خاص فکری را از یک کاندیدا اعلام کنند و هم وجوه مالی لازم را برای مبارزات انتخاباتی فراهم سازند10. هدف اصلی و نهایی آنها به دست گرفتن قدرت سیاسی محلی یا ملی از طریق مبارزات انتخاباتی و یا حفظ قدرت بود. احزاب برای پیروزی در انتخابات و به دست آوردن کرسی های بیشتر در مجالس قانون گذاری یا تصمیم سازی از طریق تبلیغ، در جریان انتخابات تالاش می کنند.
در این حالت ایجاد حزب منشا انتخاباتی و پارلمانی دارد در حالیکه در مواقعی، مجموع سازمان های یک حزب، محصول یک سازمان قبلی است که تا آن هنگام فعالیت هایش جنبه انتخاباتی و پارلمانی نداشته است. می توان گفت در این موارد، منشا به وجود آمد حزب، یک سازمان غیر انتخاباتی و غیر پارلمانی است. در موارد بسیاری، گروه ها، اصناف و سازمان های مردم نهاد موجب پیدایش یک حزب شده اند. نکته قابل توجه در مورد احزاب کارویژه ی آنها می باشد. وقتی از حقوق دانان احزاب را قدرت مردم در تعدیل و کنترل قدرت دولتی معرفی می کنند، بر این اساس قدرت احزاب در خدمت مردم برای جلوگیری از عملکردهای خودسرانه دولت معرفی می شود و به همین دلیل عنوان” هیئت های واسطه” نیز به احزاب اطلاق می گردد.
به عبارت دیگر مردم به صورت فردی نمی تواند در مقابل قدرت فائقه ی دولت به مطالبه ی حقوقشان بپردازند و بیم آن می رود نه تها آزادی مشارکت، بلکه آزادی استقلال آنها نیز تضییع گردد. پس احزاب باید برای احقاق حقوق و منافع آنها ایجاد گردد، در حالیکه به مهمترین شاخصه احزاب گرایش به قدرت است موضوع دیگری است.
به علاوه آنکه از یک سو احزاب نیز بعد از گذراندن فرایندهای تاریخی می توانند دارای قدرت بسیاری گردند و از سوی دیگر غالب احزاب باثبا خود در دولت حضور جدی و موثر دارند. با وجود این چگونه می توان انتظار داشت که احزاب الزاما منافع خود را بر منافع مردم ترجیع ندهند. مضافا آنکه می دانیم احزاب دارای نظام خاصی در طرد اندیشه ها و افراد ناهمگون خود می باشند. به این ترتیب اگر چه احزاب می توانند نقش تسهیل کننده ی مشارکت مردمی را بازی کنند و از همین رووجودشان ضروری است، اما همان قدر که یک دولت توتالیتر می تواند جامعه را بهانحطاط بکشاند، یک حزب صرفا قدرت طلب نیز می تواند فجایع قابل توجهی رادر مصادره ی قدرت خلق نماید. حزب مردم ایران، حزب بعث عراق، حزب فاشیست، حزب نازیسم آلممان، احزاب رادیکال سبز اروپا و غیره از مصادیق بارز خطر احزاب به شمار می آیند.

2-1-3- مفهوم حزب در اسلام
کلمه حزب در قرآن مجید 22 بار به کار رفته است و یک سوره به نام احزاب نامگذاری شده است از آیات قرآن سه نوع حزب را می توان یافت:
1. حزب الله که قرآن اعضای آن را “هم المفلحون” و “هم الغالبون” می داند. (سوره مجادله، آیات 19 تا 22).
2. حزب الشیطان که قرآن آنها را زیان کاران “هم الخاسرون” معرفی می کند (مجادله، آیات 19 تا 22).
3. احزاب دیگری که حزب الله و حزب الشیطان نیستند؛ و به آنچه باور دارند، خوش دل و خوش حالند.
از این احادیث و آیات قرآنی، تعریفی برخاسته از فرهنگ اسلام را می توان یافت که با فرهنگ غرب و مارکسیسم و سایر مکاتب غیراسلامی تفاوت بسیاری دارد.
اسلام درباره ی حزب به طور مطلق، به مفهوم جمعی منسجم با اهداف و برنامه و نظم خاص، اظهارنظری ندارد و درباره نوع آن و پسوندی که بر اثر محتوا، اهداف یا انگیزه ها دارد نظر داده است.
در فرهنگ اسلام از آیات و احادیث دریافت می شود که چیزی و مجموعه ای که بر محور الله باشند مطلوب و مورد تایید اسلام هستند و حزبی که محور شیطان و افکار و رفتار و گفتار شیطانی باشند نامطلوب می داند.

2-1-4- تعریف حزب از دیدگاه امام خمینی و شخصیتهای اسلامی
امام خمینی (ره):
از اول عالم تا حال دو حزب بوده است یکی حزب الهی و یکی حزب غیرالهی و شیطانی، آنی که مال الله بوده چون مقصد خدای تبارک و تعالی است بسوی او و در راه مستقیم است، آنکه برخلاف این راه بوده که اکثریت هم با اینهاست حزب شیطانی هستند از صدر عالم تا حالا.
آیت الله دکتر بهشتی
حزب به معنای یک تشکیلات اسلامی، اجتماعی، سیاسی فعال، که درصدد به هم نزدیک کردن استعدادها، و سامان دهی و سازماندهی به آنها و تقویت پیوند میان آنها باشد که از ضرورتهای زمان است. به شرط اینکه یکی از اصول پذیرفته شده این تشکیلات پاسداری از ارزشها باشد و نه شخص و فردها؛ و هر کسی در جای خودش قرار بگیرد و کار خودش را انجام دهد و در خدمت خلق خدا و احترام به ارزشهای اسلامی و برنامه ها را طبق این ارزشها پیش ببرند.

آیت الله جوادی آملی
اصل تشکیلات ضروری است چون دین،دین تشکیلاتی است. اسلام هم به تشکیلات دعوت کرده است و هم ویژگی های آن تشکیلات را مشخص کرده است. مساله تشکیلات بر مدار امامت و امت است.

2-1-5- مفهوم حزب در فرهنگ و ادبیات اسلامی ایران

معادل کلمه حزب از قرنها پیش در فرهنگ های لغات جوامع مختلف دیده می شود قدمت این واژه را می توان با واژه ای چون جامعه مقایسه نمود. در فرهنگ و ادبیات فارسی و عربی کلمه حزب به معنای جماعتی از مردم، سلاح، پیروان و هم مسلکان شخص، بهره و قسمت، یک قسمت از شصت قسمت قرآن آمده است.11
کلمه حزب را که از زبان عربی به عاریت گرفته ایم در قرآن مجید بارها بکاررفته است، در قرآن مجید حزب به معنای گروهی که می توانند برای هدف الهی تجمع نمایند (فان حزب الله هم الغالبون) و یا برای اهداف ضد الهی تجمع نمایند (و لما رای المومنون الاحزاب …) به کار رفته است و بخش های مختلف سوره های قرآن کریم نیز حزب نامیده می شود، فزون بر این در قرآن کریم به کرات از حزب الله (مائده 56، مجادله23، 22) و حزب الشیطان (مجادله، 20-19؛ فاطر6) سخن به میان آمده است.

2-1-6- مفهوم حزب از منظر ساختارگرایان و کارکرد گرایان
نخستین مطالعات منسجم درخصوص احزاب سیاسی توسط ساختار گرایان و کار کردگرایان صورت پذیرفته است. در این دسته ساختارگرایان سازمان حزبی در درجه اول اهمیت قرار دارد و فصل ممیز احزاب از دیگر سازمانها و گروههای پیشین را ساختار تشکیلات و سازمانی حزب تشکیل می دهد در این دسته، سازمان حزبی به عنوان مهمترین بعد حزبی سیاسی جایگاه بلندی دارد و مبنای تعریف دسته بندی و تبیین دیگر جنبه های حزب قرار گرفته است، مجموعه دیگر از مطالعات احزاب سیاسی نقش و کارکرد را مهمترین متغیر توضیح دهنده پدیده ها می داند، کارکرد گرایان توجه خاصی به عملکرد احزاب سیاسی در جامعه به ویژه نقش آنها در ارتباط با نظام سیاسی دارند. کارکرد احزاب می تواند در دو معنای عام و خاص مورد استفاده قرار گیرد که در عام کارکرد تنها فعالیتهای آشکار احزاب را در بر می گیرد و در خاص علاوه بر عملکرد مستقیم نتایج و عوارض غیرمستقیم فعالیتهای حزبی را نیز شامل می شود.
به رغم تحقیقات فراوان در این باره دست کم در جامعه ما هنوز اجماع مفهومی از حزب سیاسی وجود ندارد. برخی آن را ریشه دار در تاریخ اسلام و ایران می دانند و برخی دیگر آن را به دلیل خاستگاه غربیش محکوم می کنند ناکامی روند تحزب در ایران، موضوع بحث محققان مختلفی قرار گرفته است و این سوال همواره در پیش روی محققان ما قرار دارد که چرا احزاب سیاسی نتوانستند کار ویزهای موردانتظار را در ایران عهده دار شوند.

2-2- منشأ پیدایش احزاب
در ایران علت وجود احزاب به سبک جدید، پیروزی نهضت مشروطه و تبدیل سلطنت استبدادی به مشروطه است. در نظام جمهوری اسلامی به علت مردمی بودن انقلاب و نظام نیاز به احزاب به گونه ای است که جزو اصل های قانون اساسی می باشد.
هرج و مرج و عدم ثبات حکومتها موجب پیدایش بی حساب و بی ضابطه احزاب و همچنین سخت گیری حکومتهای دیکتاتور باعث عدم ظهور احزاب علنی و زمینه پیدایش احزاب و گروههای مخفی می شود.
در دوران محمدرضا شاه احزاب دولتی و با اجازه شاه وجود رسمی داشتند و نه مردمی. احزاب غیردولتی که قبلاً تشکیل شده بودند مثل احزاب، جبهه ملی، حزب زحمت کشان ملت ایران، به رهبری دکتر بقایی، فقط اظهار مخالفتی داشتند و غیر از آن کاری از آنها برنیامد. گروههایی مثل خدائیان اسلام یا طرفداران مرحوم آیت الله کاشانی زمینه کاری مناسبی نیافتند. جمعیت نهضت آزادی در سال 1340 در فضای نیمه باز که سیاست آمریکا در دوران کندی پدید آمد تاسیس شد و غیر از مخالفت آرام سیاسی برنامه ای نداشت.
فشارها و سرکوبها و سیاست های استعماری موجب پیدایش سازمانها و احزاب مخفی گردید و به تدریج که رژیم شدت عمل بیشتری از خود نشان داد همین شدت عمل زمینه ساز پیدایش گروههای معتقد به مبارزه مسلحانه شد و سرکوب مبارزان مسلح هم نتوانست کارساز رژیم شود و با وجود اینکه اختلافات داخلی در دو سازمان فعال در مبارزه مسلحانه و تغییر اصول و عقاید در سازمان مجاهدین خلق آنها را متلاشی کرد.
احزاب و تشکل هایی که برمبنای عقیده (دین، مذهب، مسلک) پدید می آیند با تشکل های دیگر تفاوت اساسی دارند. انگیزه اولیه و اصلی این تشکل ها اعتقاد است، ایمان به یک عقیده در افراد روحیه ایجاد می کند در حالی که سایر موارد مثل منافع سیاسی این روحیه را به همراه ندارند.
حزب توده ایران که پس از شهریور سال 1320 پدید آمد و ابتدا خود را طرفدار اسلام و شریعت تشیع، مدافع حقوق زحمت کشان معرفی کرد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی خود را تداعی بخش راه امام خمینی (ره) خواند.
با تشکیل نظام جمهوری اسلامی در ایران بسیاری از مفاهیم سیاسی رایج در جهان به وجود آمد.
جایگاه و موقعیت احزاب و تشکل های سیاسی در حکومت و نظام اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه می باشد که بدون دقت در ابعاد مختلف اندیشه سیاسی اسلام و زوایای مختلف احزاب ارتباط این دو پدیده مشخص نخواهد شد.

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید